Bệnh trên cây dưa leo ở vườn nhà hay gặp nhất là sương mai, phấn trắng, héo rũ và khảm lá do virus. Sương mai làm lá có ô vàng góc cạnh theo gân, mặt dưới có mốc xám tím, lan rất nhanh khi trời ẩm. Phấn trắng phủ lớp bột trắng trên mặt lá khi trời khô. Héo rũ và khảm virus không chữa được, phải nhổ cây và chặn côn trùng truyền bệnh.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Việc làm trước | Khi nào nhổ cây |
|---|---|---|---|
| Ô vàng góc cạnh theo gân, mặt dưới mốc xám tím | Sương mai | Cắt lá bệnh, tưới gốc | Toàn bộ lá cháy, cây không ra lá mới |
| Bột trắng như rắc bột trên mặt lá | Phấn trắng | Cắt lá bệnh, rửa lá | Hiếm khi |
| Dây héo rũ dần, cắt thân thấy mạch nâu | Héo rũ Fusarium | Nhổ cây, bỏ đất | Nhổ ngay |
| Lá loang lổ xanh vàng, nhăn, quả méo sần | Khảm virus | Bẫy dính vàng, diệt rệp, bọ trĩ | Cây bị sớm, chưa có quả |
| Lá có vết ăn hình vòng cung | Bọ dưa | Bắt bọ sáng sớm | Không cần |
| Lá non cong, có vệt bạc, quả cong vẹo | Bọ trĩ | Bẫy dính xanh, vàng | Không cần |
Sương mai: bệnh hại nặng nhất
Sương mai, còn gọi là bệnh giả sương mai, do Pseudoperonospora cubensis gây ra. Theo hướng dẫn của chương trình IPM thuộc Đại học California (UC IPM), vết bệnh ban đầu là những đốm nhỏ màu xanh nhạt đến vàng, có góc cạnh vì bị giới hạn bởi gân lá. Lá già bị trước. Khi ẩm, mặt dưới lá có lớp mốc màu trắng đến tím. Mưa, sương, trời mát và tưới phun lên lá làm bệnh phát mạnh. Dưa leo là cây họ bầu bí bị sương mai nặng nhất.
Các ô vàng sau đó chuyển nâu, liền lại với nhau, lá khô cháy như bị nước sôi dội. Cây mất lá nên quả nhỏ, đắng, dây tàn sớm.
Cách xử lý sương mai
- Sáng sớm lật mặt dưới lá già để kiểm tra, phát hiện sớm dễ xử lý hơn nhiều.
- Cắt bỏ lá có vết bệnh, cho vào túi kín, không vứt dưới gốc.
- Chỉ tưới gốc, không tưới phun lên giàn. Tưới buổi sáng.
- Tỉa bớt lá già, lá phụ phía dưới, buộc dây gọn lên giàn cho thoáng.
- Mùa mưa, che mái nilon trên giàn dưa sân thượng để lá không ướt qua đêm.
- Nếu bệnh lan nhanh, có thể dùng thuốc trừ nấm có đăng ký cho dưa leo, ví dụ nhóm chứa hoạt chất mancozeb, gốc đồng hoặc metalaxyl phối trộn. Đọc nhãn, dùng đúng liều ghi trên bao bì, giữ đủ thời gian cách ly. Dưa leo cho quả mỗi ngày nên phải tính kỹ lịch hái.
- Lứa sau chọn giống ghi rõ chống chịu sương mai.
Phấn trắng
Phấn trắng do nấm Podosphaera xanthii. Khác với sương mai, bệnh này phát mạnh khi trời khô, nóng ban ngày và mát ban đêm, không cần lá ướt. Trên mặt lá có những vết tròn phủ bột trắng như rắc bột mì, lau tay thì bột bay đi. Vết bệnh lan ra khắp lá, cả cuống và thân. Lá vàng, khô dần.
Cách xử lý phấn trắng
- Cắt bỏ lá bị nặng.
- Giữ giàn thông thoáng, không trồng quá dày.
- Không bón thừa đạm vì lá non mềm dễ bị bệnh.
- Có thể dùng các chế phẩm sinh học có đăng ký trừ phấn trắng, ví dụ chế phẩm chứa vi khuẩn Bacillus subtilis, hoặc thuốc gốc lưu huỳnh. Đọc nhãn trước khi dùng, không phun lưu huỳnh khi trời nắng gắt vì dễ cháy lá.
Héo rũ
Héo rũ do nấm Fusarium sống trong đất. Dây dưa héo từng nhánh vào buổi trưa, vài ngày sau héo cả cây. Cắt ngang thân gần gốc thấy các mạch dẫn chuyển màu nâu. Gốc có thể nứt, chảy nhựa, khi ẩm có lớp mốc trắng hồng.
Cách xử lý:
- Nhổ cả cây và đất quanh rễ, bỏ vào túi kín.
- Chậu thì thay toàn bộ đất. Luống thì rắc vôi vào hố, không trồng bầu bí, dưa lại chỗ đó trong vài vụ.
- Trộn Trichoderma vào phân hữu cơ hoai rồi bón lót trước khi trồng lứa mới.
- Giữ đất thoát nước tốt, không để úng gốc.
Khảm lá do virus
Lá loang lổ các mảng xanh đậm xen xanh nhạt hoặc vàng, phiến lá nhăn, gồ ghề. Cây lùn, quả nhỏ, méo, vỏ sần có vết loang. Virus trên dưa leo thường do rệp, bọ trĩ hoặc bọ phấn truyền, một số loại lây qua dao kéo và tay khi tỉa cành.
Không có thuốc chữa virus. Nhổ cây bị sớm, treo bẫy dính vàng để giảm côn trùng truyền bệnh, rửa kéo trước khi tỉa sang cây khác, nhổ cỏ dại quanh vườn.
Sâu hại hay gặp trên giàn dưa leo
Bọ dưa. Con bọ cánh cứng màu vàng cam, dài chưa tới 1 cm, ăn lá thành các vết hình vòng cung. Hại nặng nhất khi cây còn 2 đến 4 lá thật. Sáng sớm bọ còn chậm, bắt tay rất dễ. Che lưới cho cây con trong 2 đến 3 tuần đầu.
Bọ trĩ. Làm lá non cong, có vệt bạc, quả bị cong vẹo và sần vỏ. Treo bẫy dính màu xanh hoặc vàng, phun nước rửa đọt non.
Ruồi đục lá. Để lại đường ngoằn ngoèo màu trắng trên lá. Ngắt lá bị đục, treo bẫy dính vàng.
Ruồi đục quả. Quả non có vết chích, sau thối và rụng. Hái bỏ quả bị hại, bọc quả non bằng túi giấy hoặc túi lưới khi trồng ít cây.
Phòng bệnh cho giàn dưa lứa sau
- Mua hạt giống có ghi rõ nguồn gốc và khả năng chống chịu bệnh.
- Không trồng dưa leo liền sau bí, bầu, mướp, dưa hấu trên cùng đất vì chung nhiều loại bệnh.
- Trồng thưa, làm giàn cao, lá không chạm đất.
- Phủ gốc bằng rơm hoặc xơ dừa để giảm nước bắn đất lên lá.
- Tưới gốc buổi sáng, tránh tưới chiều tối.
- Kiểm tra mặt dưới lá già hai đến ba ngày một lần vào mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Sâu bệnh trên dưa leo hay gặp nhất là gì?
Về sâu hại, hay gặp nhất là bọ dưa, bọ trĩ, rệp, ruồi đục lá và ruồi đục quả. Về bệnh, sương mai và phấn trắng gây hại nhiều nhất, sau đó là héo rũ và khảm virus.
Lá dưa leo bị vàng là bệnh gì?
Nếu vàng thành ô góc cạnh theo gân và mặt dưới có mốc xám thì là sương mai. Nếu lá già phía dưới vàng đều, không có đốm, thường do cây đã già hoặc thiếu dinh dưỡng. Nếu lá loang lổ vàng xanh và nhăn thì nghĩ đến virus.
Bệnh trên cây dưa chuột có khác dưa leo không?
Dưa chuột và dưa leo là một loại cây, miền Bắc gọi dưa chuột, miền Nam gọi dưa leo. Các bệnh và cách xử lý hoàn toàn giống nhau.
Dưa leo bị sương mai hái quả ăn được không?
Quả trên cây bị sương mai vẫn ăn được nếu không có vết thối. Nếu đã phun thuốc thì phải chờ đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn rồi mới hái.