Bệnh trên cây cà chua ở vườn nhà hay gặp nhất là mốc sương, đốm vòng, xoăn vàng lá do virus, héo xanh vi khuẩn và thối đít quả. Mốc sương lan rất nhanh khi trời mát và ẩm, có thể làm cháy cả luống trong vài ngày. Xoăn vàng lá và héo xanh không chữa được, phải nhổ cây. Thối đít quả không phải bệnh lây mà do tưới không đều làm quả thiếu canxi.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Việc làm trước | Khi nào nhổ cây |
|---|---|---|---|
| Lá có mảng nâu đen loang, mặt dưới có mốc trắng khi ẩm | Mốc sương | Cắt lá bệnh ngay, giữ lá khô | Thân và quả cũng thối đen |
| Lá già có đốm nâu tròn, vòng đồng tâm | Đốm vòng | Tỉa lá dưới, phủ gốc | Hiếm khi |
| Ngọn lá nhỏ, vàng mép, cong lên | Virus xoăn vàng lá | Bẫy dính vàng diệt bọ phấn | Nhổ khi cây còn nhỏ |
| Cây héo đột ngột, lá còn xanh | Vi khuẩn héo xanh | Thử nước ở thân | Nhổ ngay |
| Đáy quả có mảng lõm đen khô | Thối đít quả do thiếu canxi | Tưới đều, phủ gốc | Không cần |
| Quả có lỗ tròn, trong có sâu | Sâu đục quả | Bắt sâu, hái quả bị đục | Không cần |
Mốc sương: bệnh nguy hiểm nhất
Mốc sương, còn gọi là sương mai hay bệnh cháy lá muộn, do Phytophthora infestans gây ra. Bệnh phát mạnh khi trời mát, sương nhiều, mưa phùn, rất hay gặp ở miền Bắc vụ đông xuân và vùng cao như Đà Lạt.
Trên lá có vết úng nước màu xanh xám, sau chuyển nâu đen, lan nhanh không theo hình dạng nào. Sáng sớm lật mặt dưới lá thấy một lớp mốc trắng mỏng ở rìa vết bệnh. Thân có vệt nâu đen kéo dài. Quả xanh có mảng nâu, cứng, vỏ sần.
Cách xử lý mốc sương
- Cắt ngay các lá, cành có vết bệnh, cho vào túi kín bỏ đi. Không ủ phân.
- Ngưng tưới lên lá. Chỉ tưới gốc vào buổi sáng.
- Tỉa bớt lá già, nhánh phụ cho giàn thông thoáng.
- Với giàn sân thượng, che mái nilon trong suốt khi có đợt mưa phùn kéo dài để lá không ướt.
- Nếu bệnh lan sau 2 đến 3 ngày, có thể dùng thuốc trừ nấm có đăng ký cho cà chua, ví dụ nhóm gốc đồng hoặc mancozeb. Đọc nhãn, dùng đúng liều ghi trên bao bì và tính đủ thời gian cách ly trước khi hái quả.
- Nếu thân chính đã thối đen, nhổ cả cây để khỏi lây sang cây khác.
Đốm vòng
Đốm vòng, còn gọi là bệnh úa sớm, do nấm Alternaria solani. Bệnh bắt đầu từ lá già phía dưới rồi leo dần lên. Vết bệnh tròn, màu nâu, có các vòng đồng tâm như bia bắn, quanh vết thường có quầng vàng. Lá bệnh vàng rồi rụng, cây trơ gốc.
Bệnh không lan nhanh như mốc sương nhưng làm cây yếu và quả nhỏ. Nguồn bệnh chủ yếu từ đất bắn lên lá khi tưới hoặc mưa.
Cách xử lý đốm vòng
- Tỉa hết lá sát đất, lá đã có đốm, giữ khoảng cách từ lá thấp nhất đến mặt đất khoảng một gang tay.
- Phủ gốc bằng rơm, xơ dừa hoặc lá khô để nước không bắn đất lên lá.
- Bón cân đối, không để cây thiếu dinh dưỡng vì cây yếu bị nặng hơn.
- Luân canh, không trồng cà chua lại trên đất vừa trồng cà chua, khoai tây, ớt.
Xoăn vàng lá do virus
Bệnh xoăn vàng lá cà chua do nhóm virus Begomovirus, điển hình là virus TYLCV, được bọ phấn trắng Bemisia tabaci truyền. Cây bị sớm thì lá ngọn nhỏ, mép vàng, cong lên như cái thìa, đốt ngắn, cây lùn. Hoa rụng nhiều, gần như không đậu quả.
Không có thuốc chữa virus. Việc làm là chặn bọ phấn từ đầu.
Cách xử lý xoăn vàng lá
- Nhổ các cây bị bệnh khi cây còn nhỏ hoặc chưa ra quả. Cây đã có quả lớn có thể để thu nốt rồi nhổ.
- Treo bẫy dính màu vàng ngang ngọn cây để bắt bọ phấn.
- Che lưới chắn côn trùng loại mắt nhỏ cho cây con trong tháng đầu.
- Dùng chế phẩm nấm Beauveria hoặc dầu khoáng có đăng ký để giảm bọ phấn, làm theo nhãn.
- Chọn giống ghi rõ kháng hoặc chống chịu virus xoăn vàng lá khi mua hạt.
Héo xanh vi khuẩn
Do vi khuẩn Ralstonia solanacearum sống trong đất. Cây đang xanh tốt thì héo rũ ngọn vào buổi trưa, vài ngày sau héo hẳn, lá vẫn xanh. Cắt thân gần gốc thấy lõi thâm nâu, cắm đoạn thân vào cốc nước trong thấy dịch trắng đục chảy ra.
Cây đã bị thì không cứu được. Nhổ cả cây và đất quanh rễ, bỏ vào bao kín. Chậu phải thay đất hoàn toàn. Luống thì rắc vôi, để trống hoặc trồng rau họ khác như cải, hành, ngô trong 2 đến 3 vụ. Trộn phân hữu cơ hoai có Trichoderma trước khi trồng lại giúp đất khoẻ hơn, nhưng không diệt được vi khuẩn héo xanh.
Thối đít quả
Đáy quả, phía đối diện cuống, có mảng úng nước, sau lõm xuống, khô, màu nâu đen như da thuộc. Hay gặp ở lứa quả đầu và cây trồng chậu.
Nguyên nhân là quả không nhận đủ canxi. Đất thường không thiếu canxi, mà do tưới lúc khô lúc ướt, rễ không hút đều. Bón nhiều đạm, trồng chậu quá nhỏ cũng làm tình trạng nặng hơn.
Cách xử lý thối đít quả
- Hái bỏ quả đã bị, quả này không lành lại.
- Tưới đều mỗi ngày, giữ đất ẩm vừa, không để chậu khô trắng rồi mới tưới đẫm.
- Phủ gốc để giữ ẩm.
- Giảm phân đạm khi cây đang nuôi quả.
- Trồng chậu to, mỗi cây nên có ít nhất 20 đến 30 lít đất.
- Đất chua thì bón vôi hoặc bột vỏ trứng nghiền trộn vào đất trước khi trồng lứa sau.
Sâu đục quả và ruồi đục lá
Sâu đục quả là sâu non của loài bướm Helicoverpa armigera. Quả có lỗ tròn, bên trong có phân sâu. Hái bỏ quả bị đục, bắt sâu vào sáng sớm hoặc chiều mát. Chế phẩm Bt (Bacillus thuringiensis) có tác dụng với sâu non tuổi nhỏ, phun khi sâu mới nở.
Ruồi đục lá tạo những đường ngoằn ngoèo màu trắng trên lá. Hại nhẹ thì ngắt lá bị đục, treo bẫy dính vàng.
Câu hỏi thường gặp
Sâu bệnh trên cây cà chua phòng thế nào ngay từ đầu?
Mua giống kháng bệnh, trồng thưa, che lưới chắn côn trùng cho cây con và treo bẫy dính vàng từ khi trồng. Tưới gốc buổi sáng, tỉa lá dưới, phủ gốc. Không trồng cà chua liên tục trên cùng đất.
Lá cà chua bị vàng từ dưới lên là bệnh gì?
Nếu lá vàng có đốm nâu vòng tròn thì là đốm vòng. Nếu lá già vàng đều, không có đốm, cây ra lá mới nhạt màu thì thường là thiếu đạm. Nếu vàng giữa các gân lá, gân còn xanh, có thể do thiếu magie.
Cà chua bị thối đít quả phun thuốc gì?
Không cần phun thuốc trừ nấm vì đây không phải bệnh do nấm. Cách xử lý là tưới đều, phủ gốc giữ ẩm, giảm đạm và bổ sung canxi qua đất cho vụ sau.
Quả cà chua trên cây bị mốc sương có ăn được không?
Không nên ăn quả đã có vết nâu cứng. Quả lành trên cây bệnh vẫn ăn được nếu rửa sạch, nhưng nếu vừa phun thuốc thì phải chờ đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn.